ثبت نام ورود    
 
Skip Navigation Links
صفحه اصلی
بانك اطلاعاتي هنرمندانExpand بانك اطلاعاتي هنرمندان
فعاليت هاExpand فعاليت ها
منابع محتوایی Expand منابع محتوایی
تولیداتExpand تولیدات
اطلاع رسانيExpand اطلاع رساني
درباره ما Expand درباره ما
پیوندها Expand پیوندها
 

مسجد جامع كبير يزد مجموعه اي ارزشمندي از كتيبه هاي قرآني
مسجد جامع كبير يزد، يكي از بزرگترين و زيباترين مساجد ايران است كه در دوره ايلخاني (قرن هشتم هجري) بنا شده است.
تعداد مشاهده : 1087 مقاله معماری  چهارشنبه، 3 مهر 1387  17:18:53

بناي اصلي اين مسجد مربوط به قرن ششم هجري است، اما از ساختمان آن اثري برجاي نيست ولي به جاي آن در دوره ايلخاني مسجد جامع يزد ساخته شد و در دورههاي بعدي گسترش يافته و تعمير، تزئين و تجديد شده است:
1- دوره اول (724-728 هجري) بناي گنبد و سر در ورودي و شالوده هاي ايوان مقصوره ساخته شده است.
2- دوره دوم (پس از 735 هجري) ايوان و همچنين پوششهاي تزئيني تكميل شده است.
3- دوره سوم (765-777 هجري) شبستان جنوبي، دهليز و رواقهاي متصل به گنبدخانه همراه با نماي صحن و بناي سر در ورودي و پوشش تزئيني آن (كه اكنون بيشترين بخش آن از ميان رفته است)
4- دوره چهارم (809-819 هجري) بناي شيستان شمالي، دهليز و رواقهاي ارتباطي آن، كتيبه ايوان و صحن بعضي پوششهاي تزئيني (احتمالاً ازارهاي از كاشي و منبري از مرمر) ساخته شده است.
بناي كنوني مسجد با وسعتي حدود 10 هزار متر مربع مشتمل بر سر در ورودي و جلوخان، صحن وسيع، رواقهاي جانبي صحن، ايوان، گنبدخانه و شبستان طرفين آن، شبستان بزرگ ستوندار، كتابخانه، تزئينات غني و زيبا و كتيبه ها و سنگ نوشته هاي تاريخي و غير تاريخي است.
اين مسجد به چند دليل حائز اهميت است: نخست آنكه قديميترين نمونه معماري است كه طي قرن نهم هجري، در معماري مذهبي ناحيه يزد از آن تقليد شده است. اين طرح مركب از يك مقصوده گنبد دار و يك شبستان مستطيل بلند و كشيده است. ديگر ويژگي مهم بنا كاربرد وسيع طاقهاي سراسري (طاق و تويزه) در شبستانهاست كه با تزئين كاشي معرق همراه است. (1)
كتيبه هاي قرآني در مسجد جامع يزد
1- بالاي سر در ورودي تاق مسجد، به خط ثلث از كاشي سفيد بر زمينه آبي، آيه 127 از سوره بقره آمده است:
«و اذا يرفع ابراهيم القواعد من البيت و اسمعيل ربنا تقبل منا انك انت السميع العيم (127)

2- در سر در شرقي مسجد در قسمت پيشاني آن كه كاشي كاري جديد است، به خط ثلث از كاشي سفيد بر زمينه آبي، آيه 1 از سوره فتح و قسمت آخر آيه 11 از سوره فتح آمده و به عبارت «صدق الله العلي العظين» ختم ميشود:
«بسم الله الرحمن الرحيم. انا فتحنا لك مبينا (1) بل كان الله بما تعلمون خبيرا(11) صدق الله العلي العظيم».

3- در سر در شرقي بر قسمت پيشاني به خط كوفي در تاريخ 1370 قمري از روي كتيبه خط كوفي قديمي آيه 36 از سوره نور نوشته شده، البته قبل از شروع آيه عبارت «قال عز اسمه» آمده است:
«قال عز اسمه في بيوت اذن الله ان ترفع و يذكر فيها اسمه يسبح له، فيها بالغدو و الاصال (36)»

4- در سر در شرقي محيط بر نيم طاق مقرنس به خط ثلث از كاشي سفيد بر زمينه آبي سوره جمعه از اول تا آخر، (آيه 1 تا 11) به عرض چهل و پنج سانتي متر نوشته شده است:
«يسبح لله ما في السموت و ما في الارض الملك القدوس العزيز الحكيم (1) هو الذي بعث في الامين رسولا منهم يتلوا عليهم ايته و يزكيهم و يعلمهم الكتب و الحكمة و ان كانوا من قبل لفي ضلل مبين (2) و ءاخرين منهم لما يلحقوا بهم و هو العزيز الحكيم (3)، ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء و الله ذوالفضل العظيم (4) مثل الذين حملوا التورتة ثم لم يحملوها كمثل الحمار يحمل اسفار ابئس مثل القوم الذين كذبوا بأيت الله لا يهدي القوم الظلمين (5) قل يا ايها الذين هادوا ان زعمتم انكم اولياء لله من دون الناس فتمنوا الموت ان كنتم صدقين (6) و لا يتمنونه ابدا بما قدمت ايديهم و الله عليم بالظلمين (7) قل ان الموت الذي تفرون منه فانه ملقيكم ثم تردون الي علن الغيب و الشهدة فينبئكم بما كنتم تعلمون (8) يا يها الذين ءامنو اذا نودي للصوة من يوم الجمعة فاسعوا الي ذكر الله و ذروا البيع ذلكم خير لكم ان كنتم تعلمون (9) فاذا قضيت الصلوة فانتشروا في الارض و ابتغوا من فضل الله و اذكرو الله كثيرا لعلكم تفلحون (10) و اذارا و اتجرة أولهوا انفضوا اليها و تركوك قآئما قل ما عند الله خير من اللهو و من التجره و الله خير الرزقين (11)

5- ميان دو حاشيه كتيبه ها سر در شرقي سوره فتح و سوره جمعه از سمت بالا به پايين هفت قطعه طاق نما و گل اندازي است در قطعه وسط كتيبهاي به خط ثلث سفيد بر زمينه آبي عبارت زير نگاشته شده است:
«لا اله الا الله» «محمد رسول الله» «علي ولي الله حقاً حقا»

6- در قسمت درگاه شرقي مسجد، در مقرنس درگاه در شمس هاي كه كاشي آن جديد است به خط نسخ از اسماء باري تعالي و در شمس هاي ديگر سوره اخلاص و نيز كلمات «الله، محمد، علي» به خط كوفي نوشته شده است:
«بسم الله الرحمن الرحيم، قل هو الله احد (1) الله الصمد (2) لم يلد و لم يولد (3) و لم يكن له كفوا احد (4)»

7- در دو طرف درگاه شرقي دو طاقچه با طاق نما به شكل محراب كه تماماً از كاشي معرق است، وجود دارد. در داخل هر يك سه گل مربع با خطوط كوفي ديده ميشود كه در آن عبارات «الحمد الله» چهار بار، «الحكم لله» چهار بار، «الملك لله» چهار بار و در دو طرف همين نقش «القوة لله» دست راست و «العزة لله» دست چپ نوشته شده است. در كنارههاي دو طرف اين دو طاقچه نامهاي «محمد و علي» به خط كوفي تزئين ميان گل و بوته هاي كاشي معرق تكرار شده است.

8- بالاي سر اين دو طاقچه دو شمسه بسيار زيبا از كاشي معرق قرار دارد كه در داخل آنها به خط كوفي «يا سلطان يا سبحان» تكرار شده است.

- در كرياس چهار گوش كه در قرن هشتم دهليز ناميده ميشود، در محل سايه كنوني يك قطعه سنگ جاي آينه با نقوش و كتيبه به اندازه 35×50 سامتي متر كه در حاشيه كاشي معرق به اندازه 50×64 قاب سازي شده و خط كتيبه آن نسخ خوش جلي است، عبارات منقور آن عبارت است از:
- چهار گوشه: چهار «محمد» به خط كوفي
- دوره: سبحان الله و الحمد الله و لا اله الا الله. الله اكبر و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم.
- پيشاني: «الملك لله» به خط كوفي در يك گل مربع كه اطرافش گل و بوته دارد.
- وسط: آينهاي قرار دارد با كلمات «الله اكبر»، «محمد»، «علي» در چهار سوي آن

- و نيز يك لوح سنگي ديگر منقور به رنگ قهوهاي كه به اندازه 65×40 سانتي متر است. مطالب ذيل آمده است:
- پيشاني: بسم الله الرحمن الرحيم
- حاشيه: قال رسول الله صلي الله عليه و سلم: ان احب الناس الي الله يوم القيمة و اقربهم مجلساً منه امام عادل، رأفة حضرت پادشاه اسلام ظلل الله علي الانعام ابوالنصر سلطان حسن بهادر خلد الله ملكه و سلطانه و ابد علي العالمين عدله و احسانه مقتضي بر من سن سنة حسنة فله اجرها و اجر من عمل بها و من سنة سيئة فله و زرها و زر من عمل بها»

9- در سر در ورود به شبستان كتيبه كاشي معرق مورخ سال 863 به خط ثلث فرماني آمده كه در قسمت پاياني كتيبه از آيه 181 سوره بقره استفاده شده و بعد از اين آيه روايتي از امام علي (ع) نوشته شده است:
«... فمن بدله بعدما سمعه فانما اثمه، علي الذين يبدلونه ان الله سميع عليم، (181) و قال عليه السلم من سن سنة حسنة فله اجرها حسنة و اجر من عمل بها و من سن سنة سيئة فله و زرها و زر من عمل بها. و السلم علي من اتبع الهدي، تحريراً في ربيع الثاني لسنة ثلاث و ستين و ثمانمئة كتبه كمال».

كتيبه هاي مناره
دو مناره مسجد جامع يزد به دستور آقا جمال الدين محمد مشهور به مهتر جمال كه در عهد شاه طهماسب سمت وزارت يزد با او بود، ساخته شده. در سال 1313 چون فرو ريخت تجديد بنا شد. بلندي منارهها از سطح زمين قريب 50 متر است و محيط آنها از محلي كه بدان وارد ميشوند هشت متر است. بدنه آنها كاشي بوده و اسماء جلاله و آيات قرآني بر آن نقش بسته شده است:

1- كتيبه قرآني در زير قفسه مناره به خط ثلث آيه اول از سوره اسراء نوشته شده است:
«بسم الله الرحمن الرحيم، سبحان الذي أسري بعبده ليلا من المسجد الحرام الي المسجد الاقصا الذي بركنا حوله لنريه من ءايتنا انه هو السميع البصير (1)»

2- بر مناره كتيبه قرآني ديگري به خط كوفي يو كاشي آبي بر زمينه سفيد آيات 51 و 52 سوره قلم كه آيههاي پاياني سوره است نوشته شده است: «و ان يكاد الذين كفروا ليزلقونك بابصارهم لما سمعوا الذكر و يقولون انه لمجنون (51) و ما هو الاذكر للعالمين (52)

3- در متن مناره «محمد، علي» به خط كوفي بنائي تكرار شده است.
4- در قسمت پايين مناره به خط كوفي بنائي «بسم الله الرحمن الرحيم» نوشته شده است.
5- در زير قفسه مناره به خط ثلث عبارت «الله اكبر الله اعظم» تكرار شده است.

كتيبه شبستان شرقي
اين شبستان تابستاني در سال 777 هجري به دستور شاه يحيي مظفري ساخته شد. در آن محرابي ساختهاند. در قسمت فوقاني آن از گچ و مقرنس كاري است.
در محراب هشت قطعه كاشي معرق ديده ميشود، در قسمت زيرين آن مستطيلي از كاشي معرق به اندازه 58×108 نصب شده كه نقش گل و بوته دارد كه در آن قسمت آخر آيه 137 از سوره بقره بصورت پيچيده و بسيار زيبا تزئين و تركيب شده است: «فسيكفيكهم الله و هو السميع العليم (137)»

صحن داخلي مسجد
اين صحن كه براي اقامه نماز است در قسمت شرقي آن محلي به نام «قرائتخانه» موسوم بوده و آن را محل اعتكاف ميدانند. در محرابي كه داراي كاشيهاي آبي مسدس شكل است بر روي آن با تراشيدگي كلمات «الله، محمد، علي، حسن و حسين، سنه 890» را نقر كردهاند.

كتيبه ايوان اصلي مسجد
در كتيبه كاشي معرق كه به خط نسخ است در دور طاق نام «دوازده امام» نوشته شده است.
در قسمت فوقاني دو طرف ستونهاي مدخل ايوان در دو مربع كه به خط كوفي است عبارت «الملك لله» آمده است.
در سمت چپ ايوان در زير ستونهاي دو طرف ايوان كه از سنگ مرمر است بر روي هر يك به خط نسخ نقر شده است: «عجلوا بالصلوة قبل الموت»

از ابتداي قسمت خميده طاق ايوان، كتيبهاي قرآني كه كار كتابت آن از «بهاء الدين هزار اسپ» كه از خوشنويسان نسخ زمان خود بوده، ديده ميشود. اين كتيبه قرآني از طرف راست طاق ايوان كه به خط نسخ جلي خوش «سوره فتح» است شروع و در حياط دور ميزده و در طرف راست تمام ميشده، ولي از فسمت حياط چيزي باقي نيست و از «مستقيماً (20) و اخري لم» تا «يعجب الزراع (آيه 29)» به طرف مقابل آن ختم ميشود:
«بسم الله الرحمن الرحيم، انا فتحنا لك فتحاً مبينا(1) ليغفرلك الله ما تقدم من ذنبك ما تأخر و يتم نعمته، عليك و يهديك صراط مستقيماً (2) و ينصرك الله نصراً عزيزاً (3) هو الذي انزل السكينة في قلوب المؤمنين ليزداد و اايمنامع ايمنهم و لله جنود السوات و الارض و كان الله عليماً حكيماً (4) ليدخل المؤمنين و المؤمنات جنت تجري من تحتها النهر خلدين فيها و يكفر عنهم سيئاتهم و كان ذلك عندالله فوزاً عظيما (5) و يعذب المنافقين و المنافقات و المشركين و المشركات الظانين بالله ظن السوء عليهم دائرة السوء و غضب الله عليهم و لعنهم و اعدالهم جهنم و سآءت مصيرا (6) و له جنود السموات و الارض و كان الله عزيزاً حكيما (7) انا ارسلناك شهدا و مبشرا و نذيرا (8) لتؤمنوا بالله و رسوله و تعز روه و توقروه و تسبحوه بكرة و اصيلا (9) ان الذين يبايعونك انما يبايعون الله يد الله فوق ايديهم فمن نكث فانما ينكث علي نفسه و من او في بما عهد عليه الله فسيؤتيه اجراً عظيما (10) يسقول لك المفلحون من الاعراب شغلتنا آموالنا و اهوالنا فاستغفر لنا يقولون بالسنتهم ما ليس في قلوبهم قل قمن يملك لكم من الله سئتا ان ارادبكم ضرا او ارادبكم نفعا بل كان الله ما تعلمون خبيراً (11) بل ظننتم ان لن ينقلب الرسول و المؤمنون الي اهليهم ابدا و زين ذلك في قلوبكم و ظننتم ظن السوء و كنتم قوما بورا (12) و من لم يؤمن بالله و رسوله فآنا اعتدنا للكفرين سعيرا (13) و لله ملك السموت و الارض يغفر لمن يشاء و يعذب من يشاء و كان الله غفورا رحيما 014) سيقول المخلفون اذا انطلقتم الي مغانم لتأخذوها ذرونا نتبعكم يريدون ان يبدلوا كلم الله قل لن تتبعونا كذالكم قال الله من قبل فيسقولون بل تحسد و ننا بل كانوا لا يفقهون الا قليلا (15)...
به دليل طولاني بودن از ذكر بقيه آيهها خوداري شده است.
بر سقف ايوان به خط كوفي بنائي اسماء خداوند به شكل چهار گوش آمده است.
كتيبه هاي گنبد مسجد
در دوره طاق گنبد و متصل به خميدگي آن «آيه 1 تا؟» از «سوره اسراء» به خط نسخ كتيبه شده است، متاسفانه مشخص نيست با كدام آيه پايان مييابد:
سبحان الذي اسري بعبده ليلا من المسجد الحرام الي المسجد الاقصي الذي به كنا حوله لنريه من، ايتنا انه هو السميع البصير (1) و ايتنا موسي الكتب و جعلنه هدي لبني اسرائيا الا تتخذوا من دوني و كيلا (2) ذريه من حملنا مسع نوح انه كان عبدا شكورا 03) و قضينا الي بني اسرائيل في الكتب لتفسدن في الارض مرتين و لتعلن علوا كبيرا (4) فاذا جاء و عدا و لهما بعثنا عليكم عبادا لنا اولي باس شديد فجاسوا خلل الديار و كان و عدا مفعولا (5) ثم ردد نا لكم الكرة عليهم و آمدد نكم باموال و بنين و جعلنكم اكثر نفيرا (6)...
1- زير طاق گنبد به خط كوفي بنائي و كاشي فيروزهاي «الله اكبر» تكرار شده است.
2- در داخل مقرنسها «محمد» و «علي» به خط كوفي تكرار شده است.
3- زير گوشوارهها «الله اكبر» به خط كوفي تكرار شده است.
4- بالاي سر در گاههاي زير گنبد «علي» به خط كوفي تكرار شده است.
5- بر ديوارههاي شرقي و شرقي زير گنبد «الله» «محمد» با كاشي و به خط كوفي بنائي نوشته شده است.
6- بر ديوارهاي شمالي و جنوبي با كاشي و كوفي بنائي عبارت زير نوشته شده است:
«سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اكبر»
«لا اله الا الله محمد رسول الله»
7- در قسمت بالاي محراب و در دو طرف آن دو گل به شكل شبدر از كاشي معرق نصب شده كه در درون آن چهار «علي» و «بسم الله الرحمن الرحيم، شهد الله انه لا اله الا الله خير الرازقين» نقش شده است.
8- در قسمت پيشاني محراب به خط كوفي آيه 78 و قسمتي از آيه 79 از سوره اسراء نوشته شده است:
«اقم الصلوة لدلوك الشمس الي غسق اليل و قرءان الفجر ان قرء ان الفجر كان مشهودا (78) و من اليل فتهجد به نافلة لك (79)
9- نيز در همين قسمت (پيشاني محراب) به خط نسخ آيه 78 و 79 از سوره اسراء نوشته شده است:
« نيز در همين قسمت (پيشاني محراب) به خط نسخ آيه 78 و 79 از سوره اسراء نوشته شده است:
«اقم الصلوة لدلوك الشمس الي غسق اليل و قرءان الفجر ان قرءان الفجر كان مشهودا (78) و من اليل فتجهد به نافلة لك عسي ان يبعثك ربك محموداً (79)
10- نيز در همين قسمت به خط نسخ درشت عبارت زير نوشته شده است:
«لا اله الا الله محمد رسول الله علي ولي الله حقاً حقا»
11- در همين قسمت به خط نسخ ريز نام «دوازده امام» نوشته شده است.
12- در صحن زير گنبد در دو طرف راه دالاني آمد و شد مشبك از كاشيهاي ظريف جود دارد (براي زناني كه ميخواستهاند بر كنار از جماعت مردان، بريا سؤال از امام مسجد به پيش او بيايد) كه بر بالا آنها دو كتيبه به خط نسخ از كاشي معرق نصب شده است كه آيه 163 از سوره بقره و آيه 18 از سوره جن بر آن نوشته شده است:
دست راست: «قال الله تعالي»: «و الهكم اله و حد لا اله الا هو الرحمن الرحيم(163)»
دست چپ: «قال الله سبحانه تعالي»: «و ان المساجد لله فلا تدعوا مع الله احدا (18)»
كتيبه دالان ها و شاه نشينهاي متصل به ايوان
1- در ديوار جرزهاي واقع در دالانهاي متصل به صفحه اصلي در لابلاي اشكال هندسي به خط كوفي كلمات «الله، محمد، علي» نوشته شده است.
2- بر روي آجرهاي سقف دالان دست چپ متصل به صفحه اصلي خطوط هندسي از گچ كلمه «الملك لله» بصورت زنجيري تكرار شده است. در وسط سقف در دايرهاي كلمه «محمد» چهار بار با كاشي سفيد و چهار بار از كاشي زرد بطور درهم و به خط كوفي تزئيني بسيار زيبائي نصب است در مركز آن سه بار نام «علي» به خط كوفي نوشته شده است.
3- در شاه نشين دست چپ كه روبه محراب است سنگ مرمري به اندازه 35×63 سانتي متر به ديوار نصب است و بر دوره آن به خط نسخ آيه 18 از سوره آل عمران آمده و با عبارت «ان الذين عند الله الاسلام» ختم ميشود: «قال الله تبارك تعالي» «شهد الله انه لا اله الا هو و الملئكة و اولوا العلم قائما بالقسط لا اله الا هو العزيز الحكيم (18)» «ان الذين عندالله الاسلام».
4- در همين شاه نشين سنگ مرمري به ديوار نصب است كه در وسطش نقش گل به شكل سرو و دو لچك در قسمت فوقاني نقر شده و در دورهاش به خط نسخ آيه 78 و 79 از سوره اسراء نوشته شده و با عبارت «صدق الله العظيم» ختم ميشود:
«قال الله تبارك تعالي» «اقم الصلوة لدلوك الشمس الي غسق اليل و قرءان الفجر ان قرءان الفجر كان مشهودا (78) و من اليل فتهجد به نافلة لك عسي ان يبعثك ربك محموداً (79) صدق الله العظيم في ربيع الثاني لسنة ثلث عشرة و ثمانمئة»
5- بر ديوار شاه نشين طبقه بالائي (در طرف دست چپ ايوان) يك محراب از كاشي معرق قرن نهم نصب است كه بر آن به خط نسخ نوشته شده است: «لا اله الا الله محمد رسول الله و قايد ته بعلي»

كتيبه هاي قرآني سنگ قبرهاي مسجد جامع
1- سنگ قبر خاكي رنگ به اندازه 36×69 سانتي متر كه از زير خاك گرمخانه علاء الدوله كرشاسپ بدست آمده، بر آن به خط كوفي قسمتي از آيه 185 از سوره آل عمران نقر شده است:
«بسم اللاه الرحمن الرحيم» «كل نفس ذائقة الموت و انما توفون اجوركم يوم القيمة فمن زحرح عن النار و ادخل الجنة فقد فاز... (185)»
2- سنگ قبر خاكي رنگ به اندازه 38×58 سانتي متر از زير خاكهاي خرابههاي شبستان علاء الدوله گرشاسپ به دست آمده و بر آن به خط كوفي آيه 21 و قسمتي از آيه 22 و قسمتي از آيه 18 سوره آل عمران نقر شده است:
حاشيه اول: «بسم الله الرحمن الرحيم» يبشر هم ربهم برحمة منه و رضوان و جنات لهم فيها نعيم مقيم (21) فيها خالدون... (22)
حاشيه دوم: «بسم الله الرحمن الرحيم» «شهد الله انه لا اله الا هو و الملئكة و اولو العلم قائما بالقسط.. (18)»
پيشاني سنگ قبر: «لا اله الا الله محمد رسول الله»


پاورقيها:
1- كياني، 1379، ص 74. مشكوتي، 1349، ص 72. افشار، 1374، ص 117. دايرةالمعارف بناها «مساجد»، 1379، ص 255)
1- افشار، ايرج، 1374، يادگارهاي يزد. ج 2، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگي.


منابع:
1-1- افشار، ايرج، 1374، يادگارهاي يزد. ج 2، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگي.
1-2- دايرةالمعارف بناهاي تاريخي ايران در دوره اسلامي «مساجد تاريخي» 1379. تهران، حوزه هنري پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامي.
1-3- كياني، محمد يوسف، 1379، تاريخ هنر معماري ايران در دوره اسلامي. ج 3، تهران، سمت.
1-4- مشكوتي، نصرت اله، 1349، فهرست بناهاي تاريخي و اماكن باستاني ايران. تهران، سازمان ملي حفاظت آثار باستاني ايران.

 

نویسنده: مسعود نصرتي



 
[ نام ]
   
[ ایمیل ]
   
   
 
 
 
     
کلیه حقوق این سایت به حوزه هنری استان قزوین تعلق دارد. | نقشه سايت